Erdem, vicdan gibi kavramları sanki doğal dünyada var olan, mesela hidrojen ya da nikotin gibi maddeler olarak düşünme eğilimindeyiz. Oysa bunlar tamamen yorumlanmış, bir hikâyesi oluşturulmuş, somut bir temeli olmayan kavramlardır. Kimin hikâyesine göre erdem, kimin hikâyesine göre vicdan diye düşünmek gerekir.
Bir boyutu ölçek, diğer boyutu ise zaman olarak ele aldığımızda, bu konularda yaşadığınız çelişkilerin kaynaklarını daha rahat görebileceksiniz.
Ölçek açısından bakarsak… Birey, aile, büyük aile, mahalle halkı, şehir ahalisi, ülke vatandaşları, ülke yerleşikleri, bölge toplulukları, dünya çapında insanlık, canlılık gibi seviyeleri görebiliriz. Üstelik bu kısaltılmış bir liste, çok sayıda alt topluluklar da var her bir seviyede. Bireyde bile bilinçaltı isteklerle ilgili çeşitli alt gruplar var. Bir davranış, bir eylem bu ölçeklerin kimilerine göre çok erdemli iken kimilerine göre de gayet erdemsiz olabilir. Brezilya’nın durumunu düşünün, yağmur ormanları hakkında ülke içindeki grupların erdemli gördükleri davranışlar ile dünya insanlığı açısından erdemli olan davranışlar arasında büyüt zıtlıklar var.
Zaman olarak baktığımızda da çevrimleri görürüz. Günden güne, aydan aya, yıldan yıla, asırdan asıra, çağdan çağa çevrimler vardır ve erdem, vicdan gibi yarattığımız kavramlar bu çevrimlerin ruhuna göre değişir. Bunlardan bazıları yüzeye yakın değişimlerdir, daha kısa sürelerde ve daha yüzeysel detaylarda gerçekleşir. Ama bir yandan dip dalga değişimleri yani çağ değişimleri de devam eder. Mesela mülkiyeti düşünün. Homo Sapiens olarak çeşitli tahminlerin ortalamasına bakacak olursak 200 bin yıldır dünyadayız. Dünyada canlılık yaklaşık 3,5 milyar yıldır var. Özel mülkiyetin çalınmasını çok büyük bir erdemsizlik olarak görüyoruz ama özel mülkiyet dediğimiz şeyin, özellikle bir toprak parçasının özel mülkiyet haline getirilmesinin tarihi 10 bin yılı pek de geçmez. Ve bu 10 bin yıllık sürede de özel mülkiyetten ne anladığımız yüzlerce yıllık aralıklarla sürekli bir değişim göstermiştir.
Erdemi, vicdanı ve benzer değerleri ölçekler ve zamansal değişim bağlamında ele aldığımızda çelişkilerin bazılarının son derece doğal, hatta gelişim yolunda iyi olduklarını görebiliriz.
Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: Farkındalıkla Benlik Nasıl Zehirlenir?