RİKKAT: Zihnin ve Kalbin Uyumlu Farkındalığı – Kindfulness Üzerine

Bazen bir kelime, uzun yılların bilgeliğini, deneyimini ve acısını içinde taşır. Kindfulness da bu türden bir kelime: hem zihnin dikkatini hem de kalbin şefkatini içinde barındıran bir farkındalık biçimi.

Kindfulness Nedir?

Kindfulness, mindfulness (bilinçli farkındalık) ve kindness (şefkat/nezaket) kelimelerinin birleşiminden doğmuş bir kavramdır. Özellikle Budist öğretmen Ajahn Brahm tarafından yaygınlaştırılmıştır. Ajahn Brahm, klasik farkındalık meditasyonlarının bazen çok kuru, mekanik ve yargılayıcı hale geldiğini gözlemlemiş ve bu yaklaşımlara bir kalp eklemenin gerekliliğini savunmuştur.

Ona göre, sadece dikkatimizi anda tutmak yeterli değildir; aynı zamanda bu anda nazik, yumuşak ve kabullenici bir tutumla var olmak gerekir. İşte bu birleşim, kindfulness’tır.

Kindfulness Ne Zaman ve Nerede Ortaya Çıktı?

Terim ilk olarak 2010’lu yılların başında Ajahn Brahm’ın yazılarında ve konuşmalarında görünmeye başladı. Ancak fikir olarak kökleri çok daha derin: Budist Vipassana meditasyonları, sevgi dolu şefkat (metta) pratikleri ve modern psikoterapideki öz-şefkat yaklaşımlarına kadar uzanır.

Özellikle son yıllarda pozitif psikoloji, mindfulness temelli stres azaltma (MBSR) ve öz-şefkat temelli terapiler (MSC) gibi uygulamalarda, kindfulness yaklaşımı doğrudan ya da dolaylı olarak kendine yer bulmaktadır.

Kindfulness Nasıl Pratik Edilir?

Kindfulness’ın pratiği mindfulness’tan çok farklı değildir ama niyette ve içsel tonda belirgin bir fark taşır:

1. Nefese Odaklanırken Nazik Olmak
   
   Nefes alıp verişi izlerken, zihnin dağılması doğaldır. Kindfulness, bu dağılmalara kızmadan, yargılamadan, bir dost gibi nazikçe odağı geri getirmektir. 
2. Zor Duygulara Şefkatle Yaklaşmak
   
   Korku, öfke ya da kaygı gibi duygular ortaya çıktığında onları bastırmak yerine, tıpkı üzgün bir çocuğa yaklaşır gibi şefkatle gözlemlemeyi içerir. 
3. Öz-Şefkat Meditasyonu
   
   Kendine nazik olma pratiği. Sessizce oturup, “Şu an zor bir an, ama bu insan olmanın bir parçası, kendime nazikçe yaklaşabilirim” gibi cümlelerle kendi içsel yaralarını şefkatle kucaklama çalışmasıdır. 

Bilim Ne Diyor?

Kindfulness doğrudan birçok akademik makalede geçen bir terim olmasa da, onun bileşenleri olan mindfulness ve self-compassion (öz-şefkat) üzerine yapılan çalışmalar ciddi bir literatüre sahiptir. Örneğin:

• Kristin Neff ve Christopher Germer’in öz-şefkat üzerine çalışmaları, bu yaklaşımın depresyon, anksiyete ve öz-eleştiri üzerinde iyileştirici etkilerini göstermektedir. 
• 2012 tarihli bir çalışmada, öz-şefkat uygulamaları yapan bireylerin duygusal dayanıklılıklarının arttığı ve stres hormonlarının azaldığı gözlemlenmiştir. 
• Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) gibi uygulamalara öz-şefkat eklendiğinde, katılımcıların daha uzun süreli içsel huzur yaşadıkları rapor edilmiştir. 

Rikkat: Türkçeye Bir Teklif

Türkçede “kindfulness” kelimesi doğrudan bir karşılığa sahip değildir. Ancak eski Türkçede ve Osmanlıca’da kullanılan “rikkat” kelimesi, ince kalplilik, duyarlılık ve içli bir dikkat anlamlarıyla bu kavrama çok yakındır. Eskiler, dikkate aklın odaklanması, rikkate ise kalbin odaklanması anlamını yüklemişler (Şeref Oğuz). Rikkat, bir anlamda hem dikkat (zihinsel farkındalık) hem de letafet (duygusal incelik) kavramlarını aynı potada birleştiren bir kelimedir.

Dolayısıyla ben kindfulness terimine rikkat karşılığını; self-kindfulness terimi için de öz-rikkat kelimesini kullanmayı tercih ediyorum. Bir kavramla ilgili kendi lisanımızdan karşılıklar bulabildikçe o kavramların hayatımıza oturması da o kadar kolay olur.

Kindfulness, sadece bir meditasyon pratiği değil; insanın hem zihnini hem kalbini aynı anda çalıştırabildiği bir yaşam tavrıdır. Bu tavır, modern çağın hız ve yargı dolu dünyasında kendimizi korumanın, insan kalmanın ve şefkati yeniden öğrenmenin bir yolu olabilir.

Kendine nazik olmayı hatırlamak, belki de hatırlanması gereken en eski bilgeliğimizdir. Ve bu bilgelik Türkçede çok güzel bir şekilde ifade edilebilir:

KAYNAKLAR

Elbette! Aşağıda, makalede dayandığımız çalışmaların linkli versiyonunu bulabilirsin. Tıklanabilir bağlantılar doğrudan ilgili makalelere ya da yayımlandıkları dergilerin sayfalarına yönlendirir:

Referanslar (Linkli)

1. Baer, R. A. (2003). Mindfulness training as a clinical intervention: A conceptual and empirical review. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 125–143. https://doi.org/10.1093/clipsy.bpg015 
2. Bishop, S. R., et al. (2004). Mindfulness: A proposed operational definition. Clinical Psychology: Science and Practice, 11(3), 230–241. https://doi.org/10.1093/clipsy.bph077 
3. Germer, C. K., & Neff, K. D. (2013). Self-compassion in clinical practice. Journal of Clinical Psychology, 69(8), 856–867. https://doi.org/10.1002/jclp.22021 
4. Hölzel, B. K., et al. (2011). How does mindfulness meditation work? Proposing mechanisms of action from a conceptual and neural perspective. Perspectives on Psychological Science, 6(6), 537–559. https://doi.org/10.1177/1745691611419671 
5. Kuyken, W., et al. (2010). How does mindfulness-based cognitive therapy work? Behaviour Research and Therapy, 48(11), 1105–1112. https://doi.org/10.1016/j.brat.2010.08.003 
6. Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101. https://doi.org/10.1080/15298860309032 
7. Neff, K. D., & Germer, C. K. (2009). A pilot study and randomized controlled trial of the mindful self-compassion program. Journal of Clinical Psychology, 65(6), 613–626. https://doi.org/10.1002/jclp.20543 
8. Shapiro, S. L., et al. (2005). Mindfulness-Based Stress Reduction for Health Care Professionals: Results From a Randomized Trial. International Journal of Stress Management, 12(2), 164–176. https://doi.org/10.1037/1072-5245.12.2.164