Arşimet’in hamamda “Eureka” diye bağırdığı iddiası

Arşimet Hamamda “Eureka!” Terimini Kullandı mı?

Syracuse Arşimet, Sicilya’daki antik Syracuse kentinden bir Yunan matematikçi, fizikçi, mühendis, astronom ve mucitti. Antik tarihin en büyüklerinden biri olarak kabul edilen Arşimet hidrostatik dahil pek çok alana katkılarda bulundu. Bu katkılardan birininde “Eureka!” ünlemi olduğu inanışı halk arasında oldukça yaygındır. Peki gerçekten onlardan biri miydi?

Bir hikayeyle başlayalım:  Döneminin Antik Yunan hükümdarı Hiero, kuyumcu tarafından kendisine altın olduğu iddia edilerek verilen tacın gümüş ile değiştirildiğinden şüphelenmiş ve söz konusu sahtekarlığı tespit etmesi için bilge Arşimet ile bir anlaşma yapmıştır. Bir yandan yıkanmak için antik yunan hamamlarını ziyaret eden Arşimet, yıkandığı sırada içerisine girdiği su kütlesi ile kendi bedeni arasında birbiriyle bağlantılı bir durumun farkına varır. Bedeni suya ne kadar batarsa, su o kadar fazla yer değiştiriyor. Hemen ardından suyun ölçüsünü alıyor ve bedeninin battığı ölçü ile orantılı olduğunu görüyor. “Altın gümüşten ağırdır, gümüşle karıştırılmış bir tacın hacminin altın bir taçtan daha fazla olması gerekir; bu nedenle saf altın karşılığına göre daha fazla suyun yerini alması gerekecektir. Bir çözüme ulaştığı bilincine varan Yunan matematik dehası fırladığı gibi çıplak biçimde “Eureka! Eureka!” diye bağırarak koşmaya başlar. Türkçe tercümesiyle “Buldum! Buldum!”

Birkaç bin yıl sonra, Newton’un kafasına düşen elma ile yerçekimini, Marie Skłodowska-Curie’nin radyoaktiviteyi keşfi, Einstein’ın görelilik teorisi… Hepsi “Eureka” anları olarak tanımlandı. Şiir kitaplarına, tarihteki önemli olaylara adnı verdi. Halihazırda dünyanın en büyük genel bilim topluluğu olan American Association for the Advancement of Science bile, son dakika bilimsel haber sitesine EurekAlert adını veriyor.

Peki ya Arşimet “Eureka!” diye haykırmasaydı, koskoca bir ilhamı betimleme kültürünün yıkımı anlamına gelir miydi bu?

Her şeyden önce Arşimet’in kendisi diğer mühendisliğe dair, matematiksel ve fiziksel buluşlarının yanı sıra icat edilmesine daha 2,000 yıl kadar vakit olan Kalkülüs’ün integraline adım atmak, kaldırma kuvveti ve kaldıraç yasalarını detaylandırmak, pi olarak bildiğimiz dairelerin oranını hesaplamak için çok zaman harcamasına rağmen, bahsettiğimiz bu bölüm hakkında hiçbir zaman yazmadı.  

Çıplak Arşimet ve eureka hikayesi için en eski otorite, MÖ birinci yüzyılda bir zamanlar dokuzuncu mimarlık kitabının girişinde hikayeye yer veren Romalı bir yazar olan Vitruvius’tur. Bu, olayın gerçekleştiği varsayıldıktan yaklaşık 200 yıl sonra olduğu için, hikaye anlatımında iyileştirmeler olabileceğini düşünmekse oldukça haklı olacaktır. Pennsylvania Üniversitesi’nde matematikçi ve kendini Arşimet “grupçusu” olarak tanımlayan Chris Rorres, “Vitruvius yanlış anlamış olabilir” diyor. “Hacimsel yöntem teoride işe yarıyor, bu yüzden kulağa doğru geliyor ama gerçekten denediğinizde gerçek dünyanın fizik kanunlarının yolunuza çıktığını görüyorsunuz.” Rorres, bu söylentiyi duyduğunda “Bu doğru olamaz” diye düşünen ve sayıları oldukça fazla olan bilim insanlarından sadece biri. Galileo’nun ismi kitabı Küçük Denge anlamına gelen La Bilancetta’da gösterdiği gibi, Arşimet gibi bir bilim adamı, suyun yüzey gerilimi çelenk gibi hafif bir nesnenin hacmini ölçülemez hale getirebileceği için, kendi kaldırma kuvveti yasasını ve antik dönemde çok daha yaygın olarak yer değiştirmeyi hassas biçimde ölçmek için kullanılan piknometre gibi doğru bir ölçekle çok daha kesin bir sonuca ulaşabilirdi. “Hikayede bir doğruluk payı olabilir tabii” diyerek sözlerine şu şekilde devam ediyor Rorres: “Arşimet şeylerin hacmini ölçtü ve yüzdürmeyle ilgili orijinal keşfinden kaynaklı belki de bir eureka anı yaşadı ama hamamda yıkandıktan sonra Syracuse sokaklarında çığlıklar atarak çırılçıplak koştuğunu söylemek için hakikaten yeterince delil yok.” 

Tıpkı Newton’un elması gibi, çıplak matematikçi Arşimet’in haykırışı da varlığını sürdürmeye devam edecek gibi görünüyor çünkü “Eureka” anının şüpheli temelleri, bu kelimenin ilham parıltısını benzersiz bir şekilde betimleme kabiliyetinden hiçbirşey kaybettirmiyor ve bir yıkıma sebep olmuyor.